Ngắm đường phố Hà Nội thập niên 1990 đầy hoài niệm

Có những thành phố thay đổi đến mức người từng sống ở đó cũng không còn nhận ra góc quen thuộc của mình. Hà Nội là một trong số đó. Nhưng nhờ những nhiếp ảnh gia nước ngoài đặt chân đến đây vào cuối thập niên 1990, một phần ký ức đô thị ấy được giữ lại nguyên vẹn trên phim nhựa. Bộ ảnh của Yuichi Kobayashi — người Nhật đến Hà Nội vào thời điểm thành phố đang chuyển mình sau Đổi Mới — là một trong những tư liệu hình ảnh hiếm hoi ghi chép lại nhịp sống bình dị nhưng sống động của một Hà Nội chưa bị cuốn vào vòng xoáy đô thị hóa.

Hà Nội những năm 1990: thành phố giữa hai nhịp thở

Để hiểu giá trị của những bức ảnh này, cần đặt chúng vào đúng bối cảnh lịch sử. Thập niên 1990 là giai đoạn Hà Nội nằm giữa hai trạng thái: chính sách Đổi Mới (1986) đã mở cửa kinh tế, nhưng tác động của nó với đời sống đô thị còn dang dở. Người Hà Nội lúc ấy sống trong một nhịp chậm hơn bây giờ rất nhiều, theo đúng nghĩa đen. Xe máy dần thay thế xe đạp nhưng chưa chiếm lĩnh hoàn toàn; đèn đường còn thưa; hàng quán mở theo giờ cố định chứ không bán thâu đêm như sau này.

Kobayashi chụp phố Tràng Tiền vào buổi tối — một trong những hình ảnh đắt giá nhất của bộ sưu tập này. Tràng Tiền là tuyến phố trung tâm, nơi có Nhà hát Lớn và các hiệu sách quốc doanh vẫn còn hoạt động theo mô hình cũ. Ánh đèn vàng hắt ra từ cửa kính hiệu sách, bóng người đi bộ in lên vỉa hè lát đá — không gian ấy vừa tĩnh vừa có chiều sâu mà chụp ban ngày khó lòng cảm nhận được. Đây là cách nhiếp ảnh đường phố hoạt động tốt nhất: người chụp không dàn dựng, họ chỉ kiên nhẫn đứng đợi cho đến khi ánh sáng và con người chạm vào nhau đúng lúc.

Điều đáng chú ý là góc nhìn của Kobayashi không mang tính "du khách tò mò". Ông không chụp những gì lạ lẫm với người ngoài mà thiếu bối cảnh, mà chụp những khoảnh khắc đủ bình thường để người Hà Nội lúc đó có thể nhận ra mình trong đó. Chính sự bình thường ấy, ba mươi năm sau nhìn lại, lại trở thành điều phi thường nhất.

Dòng xe máy và sự chuyển giao của một thành phố

Một trong những chủ đề xuất hiện nhiều nhất trong bộ ảnh là dòng người đi xe máy. Vào cuối thập niên 1990, xe máy bắt đầu trở thành phương tiện chủ đạo ở Hà Nội, nhưng mật độ còn thưa hơn nhiều so với những năm 2000 trở đi. Kobayashi ghi lại được khoảnh khắc chuyển giao đó: đường phố đã có xe máy nhưng chưa tắc, dòng người di chuyển còn có khoảng trống giữa các xe.

Cơ chế của sự thay đổi này không đơn thuần là kinh tế tăng trưởng nên người dân mua được xe. Cuối thập niên 1990, các hãng xe máy Nhật Bản và Đài Loan bắt đầu lắp ráp tại Việt Nam, kéo giá thành xuống đủ để tầng lớp trung lưu đô thị tiếp cận được. Hạ tầng giao thông Hà Nội lúc đó — đường hẹp, ít đèn tín hiệu, vỉa hè rộng — thực ra phù hợp hơn với xe máy so với ô tô. Sự bùng nổ xe máy không phải ngẫu nhiên mà là kết quả của sự hội tụ giữa chính sách mở cửa, cơ sở hạ tầng thực tế và văn hóa di chuyển của người Việt.

Những bức ảnh của Kobayashi vô tình ghi lại điểm uốn đó. Nhìn vào mật độ và kiểu cách di chuyển trên ảnh, người am hiểu đô thị học có thể đọc được rất nhiều thứ về cấu trúc không gian và xã hội của Hà Nội thời điểm ấy, không cần một chú thích nào thêm.

Phố xá, hàng quán và ký ức của người Hà Nội

Ngoài giao thông, bộ ảnh còn ghi lại sinh hoạt thương mại vỉa hè — thứ đã tồn tại ở Hà Nội hàng trăm năm và vẫn còn đó đến tận hôm nay, dù hình thức đã thay đổi nhiều. Những gánh hàng rong, những quán ăn nhỏ đặt ngay trước cửa nhà, người bán ngồi chờ khách theo kiểu thụ động chứ không mời chào ồn ào.

Điều khiến những khung hình này trở nên quý giá là chúng bắt được một kiểu kiến trúc thương mại đã gần như biến mất: nhà ống mặt phố với tầng trệt mở hoàn toàn ra đường, mái hiên thấp, biển hiệu chữ tay hoặc in đơn giản. Hà Nội phố cổ ngày nay vẫn còn lưu giữ một phần hình thức này, nhưng nội dung bên trong đã khác — hàng lưu niệm du lịch và café phong cách thay thế gần hết các tiệm sửa xe, cắt tóc, bán tạp hóa của ba mươi năm trước.

Đội ngũ biên tập STravel khi xem lại bộ ảnh này nhận thấy một điều thú vị: nhiều địa điểm trong ảnh vẫn có thể nhận ra được về mặt địa lý — góc phố, tòa nhà, hàng cây — nhưng lớp sinh hoạt phủ lên chúng đã thay đổi hoàn toàn. Đây là dạng "hoài niệm có địa chỉ cụ thể" mà không nhiều bộ ảnh đô thị cổ làm được: người xem có thể đứng đúng góc phố đó hôm nay và so sánh trực tiếp, thay vì chỉ ngắm nhìn một cái gì đó mơ hồ đã mất.

Ảnh lưu trữ như một tài liệu du lịch

Nhìn từ góc độ du lịch văn hóa năm 2026, những bộ ảnh tư liệu như của Kobayashi có giá trị thực tế, không chỉ mang tính thẩm mỹ hay hoài niệm. Nhiều du khách đến Hà Nội không chỉ muốn thấy những gì đang có mà còn muốn hiểu thành phố đã hình thành như thế nào. Ảnh lưu trữ là lớp giải thích mà bản đồ hay hướng dẫn du lịch thông thường không cung cấp được.

Cơ chế hoạt động của ký ức đô thị qua ảnh khá rõ ràng: ảnh chụp đường phố ghi lại lớp vật chất (kiến trúc, phương tiện, hàng hóa), nhưng đồng thời cũng mã hóa lớp xã hội (cách người ta ăn mặc, đi đứng, tụ tập). Hai lớp này cộng hưởng nhau tạo ra cảm giác "nhận ra" mạnh hơn bất kỳ mô tả bằng chữ nào. Chính vì vậy, khi bảo tàng hay không gian triển lãm du lịch trưng bày ảnh tư liệu đô thị, phản ứng của người xem thường mang tính cảm xúc cao hơn nhiều so với nghe thuyết minh hay đọc chú thích.

Hà Nội ngày nay đã có một số không gian lưu giữ ký ức đô thị dạng này: Bảo tàng Hà Nội, khu vực phố cổ với các dự án bảo tồn, và ngày càng nhiều triển lãm ảnh tư liệu. Với du khách muốn đi sâu hơn vào lịch sử thành phố, đây là lớp trải nghiệm bổ sung tốt cho việc đi bộ hay ăn uống thuần túy.

Câu hỏi thường gặp

Bộ ảnh của Yuichi Kobayashi có thể xem ở đâu? Bộ ảnh được lưu truyền và chia sẻ qua nhiều nền tảng mạng xã hội và trang lưu trữ ảnh lịch sử. Một số ảnh cũng được trích dẫn trong các bài viết báo chí và triển lãm ảnh tư liệu về Hà Nội xưa tổ chức tại Việt Nam.

Thập niên 1990 khác gì so với Hà Nội hiện nay về mặt đi lại và sinh hoạt? Khác biệt lớn nhất là mật độ dân số và phương tiện. Hà Nội những năm 1990 có dân số khoảng hơn 2 triệu người (toàn tỉnh Hà Tây và nội thành), đường phố thưa hơn, xe máy chưa chiếm lĩnh hoàn toàn. Các tiện ích đô thị như đèn đường, biển quảng cáo, siêu thị cũng còn rất hạn chế so với thành phố 10 triệu dân năm 2026.

Vì sao nhiếp ảnh gia nước ngoài lại ghi lại Hà Nội thập niên 1990 nhiều hơn người Việt? Phần lớn do điều kiện tiếp cận máy ảnh. Phim nhựa và máy ảnh cơ học vẫn là tài sản đắt tiền với người Việt thời đó, trong khi nhiếp ảnh gia nước ngoài đến Việt Nam thường mang theo thiết bị chuyên nghiệp. Ngoài ra, ánh mắt người ngoài thường nhận ra giá trị tài liệu của những thứ mà người địa phương coi là quá đỗi bình thường.

Tôi có thể tìm hiểu thêm về lịch sử đô thị Hà Nội ở đâu khi đến tham quan? Bảo tàng Hà Nội tại đường Phạm Hùng có nhiều hiện vật và tư liệu hình ảnh về thành phố qua các thời kỳ. Khu phố cổ 36 phố phường, dù đã thương mại hóa nhiều, vẫn giữ được cấu trúc không gian từ thế kỷ 19-20 và là điểm thực địa tốt để đối chiếu với ảnh tư liệu cũ.

Những bức ảnh đường phố xưa có giúp ích gì cho chuyến đi Hà Nội ngày nay? Có, theo một cách cụ thể. Nhìn ảnh xưa trước khi đến giúp du khách hiểu được lớp lịch sử ẩn dưới bề mặt đô thị hiện đại, từ đó chú ý hơn đến những chi tiết kiến trúc cũ còn sót lại hay hiểu được lý do vì sao một góc phố lại có quy hoạch theo kiểu đó. Trải nghiệm đi bộ ở phố cổ Hà Nội sẽ sâu hơn nhiều khi người xem biết mình đang đứng ở đâu trong dòng thời gian của thành phố.

Khám phá

Khám phá các phố ẩm thực Hà Nội nổi tiếng nhất

15 món ăn đường phố Việt Nam nổi tiếng nhất bạn nên khám phá

11 món ăn đường phố Việt Nam khiến du khách mê mệt

Ẩm thực đường phố Việt Nam: 7 món nhất định phải thử

Ẩm thực đường phố Việt Nam: tìm hiểu nét văn hóa và món tiêu biểu