Du lịch bền vững Việt Nam: Nguyên tắc và lợi ích thiết thực

PPhan Thị Cúc14 tháng 7, 2025

dfd88f_9985a4942b224da1b7884ee5b9be43e9~mv2

Khi một số điểm du lịch nổi tiếng tại Việt Nam như Vịnh Hạ Long hay Hội An đối mặt với áp lực từ lượng khách đông đảo, câu hỏi về cách du lịch có thể phát triển mà không hủy hoại chính giá trị thu hút du khách trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Du lịch bền vững không còn là khái niệm xa vời của các chuyên gia quốc tế mà đã trở thành yêu cầu thực tế đối với bất kỳ địa phương nào muốn duy trì lợi thế cạnh tranh dài hạn trong thị trường du lịch toàn cầu.

Du lịch bền vững là gì?

Du lịch bền vững được định nghĩa theo các nguyên tắc của phát triển bền vững: đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm giảm khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Trong bối cảnh du lịch Việt Nam, điều này có nghĩa là việc khai thác tài nguyên du lịch phải được thực hiện trong giới hạn sức chứa môi trường, tôn trọng văn hóa địa phương và đảm bảo lợi ích kinh tế được phân phối công bằng đến cộng đồng bản địa.

Cơ chế hoạt động của du lịch bền vững dựa trên ba trụ cột chính: kinh tế, xã hội và môi trường. Trụ cột kinh tế đảm bảo doanh nghiệp du lịch tạo ra việc làm và thu nhập cho địa phương mà không phụ thuộc quá mức vào nguồn tài nguyên không tái tạo. Trụ cột xã hội bảo tồn bản sắc văn hóa, tôn trọng quyền lợi của cộng đồng bản địa và tạo ra trải nghiệm chân thực cho du khách. Trụ cột môi trường yêu cầu giảm thiểu tác động tiêu cực đến hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả. Ba trụ cột này tương tác lẫn nhau: khi môi trường bị suy thoái, du khách sẽ không còn đến, kinh tế địa phương bị ảnh hưởng, cộng đồng xã hội trở nên bất ổn. Ngược lại, khi cộng đồng có thu nhập bền vững từ du lịch, họ có động lực bảo vệ tài nguyên tự nhiên và văn hóa của chính mình.

Theo phân tích từ đội ngũ biên tập STravel, nhiều địa phương Việt Nam đã bắt đầu chuyển hướng từ mô hình du lịch tập trung vào số lượng sang mô hình tập trung vào chất lượng thông qua du lịch bền vững. Ví dụ, tại Phú Quốc, quy hoạch phát triển du lịch đã bổ sung các yêu cầu về xử lý nước thải, bảo tồn rừng ngập mặn và giới hạn số lượng khách tại các khu vực nhạy cảm. Quần thể Cát Bà cũng áp dụng hệ thống vé điện tử để kiểm soát lượng khách tham quan Vườn Quốc gia Cát Bà, đồng thời hướng dẫn du khách các quy định về bảo vệ môi trường rừng và biển.

Vì sao du lịch bền vững lại quan trọng?

Du lịch đóng góp khoảng 9% vào GDP của Việt Nam và tạo ra hàng triệu việc làm trực tiếp, gián tiếp, nhưng sự phụ thuộc quá mức vào du lịch đại trà cũng mang lại rủi ro đáng kể. Khi một địa phương tập trung quá nhiều vào đón lượng khách lớn trong thời gian ngắn, hệ thống cơ sở hạ tầng thường bị quá tải, môi trường tự nhiên bị suy thoái và trải nghiệm du khách giảm sút, dẫn đến giảm khả năng thu hút khách quay lại.

Cơ chế kinh tế của du lịch bền vững giải quyết vấn đề này bằng cách đa dạng hóa nguồn thu và kéo dài mùa du lịch. Thay vì chỉ tập trung vào mùa cao điểm khi lượng khách cực lớn gây quá tải, du lịch bền vững phát triển các sản phẩm du lịch có thể hoạt động quanh năm như du lịch văn hóa, du lịch nông nghiệp, du lịch học thuật hoặc các hoạt động trải nghiệm thiên nhiên ít phụ thuộc vào mùa vụ. Điều này giúp doanh nghiệp du lịch có dòng doanh thu ổn định, người lao động có việc làm thường xuyên và địa phương tránh được sự biến động quá lớn giữa mùa cao điểm và mùa thấp điểm. Khi doanh thu ổn định, các doanh nghiệp có thể đầu tư dài hạn vào bảo trì cơ sở hạ tầng và bảo vệ môi trường thay vì chỉ tìm cách khai thác tối đa trong thời gian ngắn.

Du lịch bền vững cũng tạo ra lợi thế cạnh tranh trong thị trường quốc tế ngày càng đề cao trách nhiệm xã hội và môi trường. Du khách từ các thị trường phát triển như châu Âu, Bắc Mỹ, Nhật Bản hay Úc ngày càng quan tâm đến tính bền vững của điểm đến họ lựa chọn. Họ sẵn sàng chi trả cao hơn cho các dịch vụ cam kết bảo vệ môi trường, hỗ trợ cộng đồng địa phương và tôn trọng văn hóa. Việc Việt Nam phát triển du lịch bền vững không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên mà còn mở ra phân khúc khách hàng có giá trị chi tiêu cao hơn, thời gian lưu trú dài hơn và tác động tiêu cực ít hơn.

Quan điểm của STravel về du lịch bền vững dựa trên nguyên tắc: sự bảo tồn tài nguyên và văn hóa chính là nền tảng của lợi nhuận dài hạn. Một điểm du lịch phá hủy môi trường của mình sẽ dần mất đi sức hút, dù có thể có lợi nhuận cao trong ngắn hạn. Ngược lại, những địa phương đầu tư vào bảo tồn thường thấy lợi ích kép: vừa giữ được vẻ đẹp tự nhiên thu hút du khách, vừa tạo ra niềm tự hào và gắn kết cộng đồng địa phương.

Sự khác biệt giữa du lịch xanh, du lịch sinh thái và du lịch bền vững

Ba khái niệm này thường bị sử dụng lẫn lộn trong thực tế, nhưng mỗi thuật ngữ nhấn mạnh khía cạnh khác nhau của du lịch có trách nhiệm. Du lịch xanh chủ yếu tập trung vào giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường thông qua các thực hành như tiết kiệm năng lượng, giảm rác thải, sử dụng nguồn tái tạo. Du lịch sinh thái thiên về Khám phá và bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên, thường hoạt động trong các khu vực có giá trị về đa dạng sinh học như vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên.

Cơ chế phân biệt nằm ở phạm vi và mục tiêu của từng loại hình. Du lịch xanh có phạm vi hẹp hơn, chủ yếu giải quyết các vấn đề môi trường trong hoạt động của doanh nghiệp du lịch như khách sạn, nhà hàng, tour operator. Một resort được gọi là "xanh" khi có hệ thống xử lý nước thải tốt, sử dụng đèn LED tiết kiệm điện, hạn chế dùng đồ nhựa dùng một lần — nhưng chưa chắc đã quan tâm đến việc lợi ích kinh tế có đến cộng đồng địa phương hay không. Du lịch sinh thái thì thiên về trải nghiệm trong môi trường tự nhiên, nhưng một tour sinh thái nếu tổ chức quá lớn, gây xáo trộn động vật hoang dã hoặc tạo quá nhiều rác thải trong rừng thì cũng không đạt tiêu chuẩn bền vững. Du lịch bền vững là khung lý thuyết bao trùm cả hai khía cạnh này: nó đòi hỏi cả các thực hành thân thiện với môi trường (như du lịch xanh), cả trải nghiệm tôn trọng tự nhiên (như du lịch sinh thái), nhưng thêm vào đó yêu cầu về công bằng xã hội và hiệu quả kinh tế dài hạn.

Trong bối cảnh Việt Nam, ví dụ cụ thể sẽ làm rõ sự khác biệt này. Tại Ninh Bình, một khách sạn có thể đạt tiêu chuẩn du lịch xanh khi lắp đặt hệ thống năng lượng mặt trời, không dùng đồ nhựa, trồng cây xanh — nhưng nếu khách sạn này xây dựng trái phép trên đất nông nghiệp, không trả lương công bằng cho nhân viên địa phương thì chưa đạt tiêu chuẩn du lịch bền vững. Một tour chèo thuyền khám phá Tam Cốc - Bích Động có thể được gọi là tour sinh thái khi đưa du khách vào vùng cảnh quan thiên nhiên — nhưng nếu số lượng thuyền quá đông gây ồn ào, khuấy đục nước, ảnh hưởng sinh thái khu vực thì cũng vi phạm nguyên tắc bền vững. Du lịch bền vững ở đây sẽ yêu cầu quy hoạch tổng thể: giới hạn số lượng thuyền, đào tạo thuyền viên địa phương, chia sẻ lợi nhuận với cộng đồng, bảo vệ cảnh quan để có thể khai thác dài hạn.

Điểm chung của cả ba khái niệm là tính có trách nhiệm: du khách, doanh nghiệp và địa phương đều cần nhận thức rõ tác động của hoạt động du lịch và hành động để giảm thiểu tác động tiêu cực. Tuy nhiên, du lịch bền vững là cách tiếp cận toàn diện nhất vì nó không chỉ giải quyết vấn đề môi trường mà còn xem xét hệ thống kinh tế - xã hội xung quanh. Khi một địa phương áp dụng du lịch bền vững đúng cách, nó đồng thời đạt được tiêu chuẩn của du lịch xanh và du lịch sinh thái, nhưng đi xa hơn trong việc tạo ra giá trị bền vững cho cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Du lịch bền vững có đắt hơn du lịch thông thường không?

Du lịch bền vững thường có chi phí tương đương hoặc cao hơn đôi chút do đầu tư vào các thực hành bảo vệ môi trường và trả lương công bằng cho nhân viên, nhưng sự chênh lệch thường không quá lớn. Nhiều hoạt động du lịch bền vững như homestay cộng đồng, tour đi bộ khám phá văn hóa thậm chí có giá thấp hơn tour đại trà. Điểm quan trọng là giá trị nhận được: trải nghiệm chân thực hơn, tác động tiêu cực ít hơn và sự yên tâm rằng chi tiêu của bạn hỗ trợ cộng đồng địa phương.

Làm thế nào để biết một điểm đến hay dịch vụ du lịch có thực sự bền vững?

Bạn có thể tìm kiếm các chứng nhận du lịch bền vững quốc tế như Green Globe, Travelife hoặc các bộ tiêu chuẩn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp nhỏ chưa có điều kiện đạt chứng nhận vẫn hoạt động theo nguyên tắc bền vững. Các dấu hiệu nhận biết bao gồm: sử dụng sản phẩm địa phương, hạn chế rác thải nhựa, trả công bằng cho nhân viên, tôn trọng văn hóa địa phương và có chương trình hỗ trợ cộng đồng. Đặt câu hỏi trực tiếp cho doanh nghiệp về các thực hành của họ cũng là cách tốt để đánh giá.

Du lịch bền vững có ảnh hưởng đến trải nghiệm du khách không?

Du lịch bền vững thực tế có thể làm phong phú thêm trải nghiệm du khách thay vì hạn chế nó. Thay vì đi đến những điểm đông đúc, bạn sẽ được khám phá những góc nhìn ít người biết đến, tương tác sâu hơn với văn hóa địa phương và hiểu rõ hơn về môi trường của điểm đến. Một số hạn chế nhất định như không dùng đồ nhựa, tuân thủ quy định bảo vệ môi trường không làm giảm chất lượng trải nghiệm mà còn giúp du khách trở nên có ý thức hơn trong lối sống hàng ngày.

Người du khách bình thường có thể làm gì để góp phần du lịch bền vững?

Có nhiều cách đơn giản: mang theo bình nước cá nhân thay vì mua nước đóng chai, chọn khách sạn có chính sách bảo vệ môi trường, ủng hộ nhà hàng dùng nguyên liệu địa phương, tôn trọng văn hóa nơi đến tham quan, giảm thiểu rác thải trong chuyến đi, và lựa chọn các tour hoặc dịch vụ có cam kết bền vững. Đôi khi chỉ cần đặt câu hỏi về chính sách môi trường của khách sạn hay tour operator cũng tạo áp lực tích cực để họ cải thiện thực hành của mình.

Du lịch bền vững có thực sự khả thi với tốc độ phát triển du lịch hiện nay ở Việt Nam?

Du lịch bền vững không chỉ khả thi mà còn là giải pháp duy nhất để Việt Nam duy trì lợi thế cạnh tranh trong dài hạn. Nhiều điểm đến đã chứng minh điều này: Hội An với chính phí bảo tồn phố cổ, Sa Pa với các cộng đồng làm du lịch cộng đồng, hay Phú Quốc với quy hoạch du lịch kết hợp bảo tồn biển đảo. Thách thức là cần sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp và du khách — khi cả ba bên cùng nhận thức rõ giá trị dài hạn của bền vững, việc chuyển đổi từ mô hình du lịch đại trà sang bền vững hoàn toàn có thể thực hiện từng bước một.